เรียนรู้

ธรณีวิทยา ผาแดง – นางไอ่

“ผาแดง – นางไอ่” เป็นวลีที่คุ้นหูคนไทยพอๆ กับศรีธนนชัยชัย อิเหนา กล่องข้าวน้อยฆ่าแม่ หรือแม้กระทั่ง สังข์ทอง โดยเฉพาะชาวไทยอีสานที่ค่อนข้างจะใกล้ชิดกับตำนานหรือนิทานเรื่อง ผาแดง-นางไอ่ มากพอสมควร ซึ่ง ผาแดง-นางไอ่ หรือที่เรียกกันในหมู่คนเฒ่าคนแก่ว่าตำนาน ขอคำกระฮอกด่อน ถือเป็นวรรณกรรมพื้นบ้านที่โด่งในแถบอีสาน ที่มีพล๊อตเรื่องประมาณว่า พญานาคหนุ่มนามว่า ท้าวภังคี แปลงกายเป็นกระรอกเผือกไปหาสาว ที่ชื่อ นางไอ่ คนรักของผาแดง และก็เป็นลูกสาวพญาขอม ผู้ครองเมืองหนองหาน สกลนคร แต่โชคร้าย นางไอ่จำไม่ได้ กระรอกขาวโดนยิงสอยร่วงตกลงมาเสียชีวิต ทำให้พ่อท้าวภังคีโกรธมาก พาเหล่าพลพรรคนาคขึ้นมาจากเมืองบาดาล ถล่มเมืองหนองหานจนจมเป็นหนอง อย่างที่เห็นในปัจจุบัน

“เมื่อเดิ๊กซักไซ้เถิงเที่ยงราตรี กรรมสิมาเวียนถองคอบสนองชาวบ้าน ดูดั่งปืนตำต้องธรณีน้าวน่วง คือดังฟ้าแป่ม้างดินสะท้านหวั่นไหว ดินก็หวนหันปึ้นหลุบหล่มจมลง ปฐพีพอยพัดหลั่งลงทะหลังหล่ม ฝูงหมู่รุกขาไม้ทั้งหลายหักโค่นทั้งหมู่เฮือนและเล้าทะลายหล้มหล่มลง ท้าวก็โจมเอาแก้วกัลยานางไอ่ ฮีบมาไปเถิดน้องเมืองบ้านหล่มหลวง”

ที่มา : www.e-shann.com

จะว่าไป นิทานสมัยโบราณบางเรื่องก็แต่งขึ้นมาเพื่อความบันเทิง สนุกสนาน แต่ก็มีหลายเรื่องที่น่ามีเค้ามีโครงมาจากวัฒนธรรมพื้นบ้านหรือเหตุการณ์ที่เคยเกิดในพื้นที่ โดยในกรณีนี้ มันน่าสนใจตรงสถานที่ของเรื่องเล่านั้นมีอยู่จริง มีหนองหารจริง และมีเมืองสมัยโบราณ ที่ยังแสดงหลักฐานทางโบราณคดีว่าบางส่วนมรุดตัวจมลงไปจริง และหากมองบนพื้นฐานทางธรณีวิทยา ผาแดง-นางไอ่ ก็ยิ่งน่าสนใจ ตรงที่ว่า สภาพการณ์ของนิทานในวันนั้น สามารถอธิบายได้ถึงเหตุที่เกิดขึ้น บทความนี้จึงมีวัตถุประสงค์หลัก ที่จะนำหลักการทางธรณีวิทยาและธรณีภัยพิบัติ มาอธิบายสภาพที่เกิดขึ้นของเมืองหนองหาร สกลนคร เพื่อให้สอดคล้อง ร้อยเรียง คู่เคียง ไปกับตำนานผาแดง-นางไอ่

เพิ่มเติม : กระรอกเผือก vs ปลาไหลเผือก

ภูมิลักษณ์ ที่ราบสูงโคราช

ภาคอีสาน พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นที่ราบสูงหรือที่เรียกว่า ที่ราบสูงโคราช (Korat Plataue) ซึ่งอยู่สูงกว่าระดับน้ำทะเลประมาณ 150-250 เมตร มี 1) เทือกเขาเพชรบูรณ์ 2) ดงพญาเย็น และ 3) เทือกเขาสันกำแพง ทอดยาวจากเหนือลงใต้ อยู่ขอบทางฝั่งตะวันตกของที่ราบสูง ส่วนขอบที่ราบสูงทางทิศใต้ อีสานถูกกั้นแยกออกจากประเทศกัมพูชาด้วย 4) เทือกเขาพนมดงรัก ที่ทอดยาวในแนวตะวันตก-ตะวันออก ในขณะที่ทางตอนเหนือและทางตะวันออกของที่ราบสูง ไม่ได้มีแนวเทือกเขาเด่นชัด แต่มีแม่น้ำโขงเป็นตัวกั้นระหว่างประเทศไทยและลาว ที่ราบสูงโคราช (Korat Plataue)

แผนที่ประเทศไทยแสดงลักษณะภูมิประเทศของภาคอีสานแบบที่ราบสูง ที่เรียกว่า ที่ราบสูงโคราช (Korat Plataue)

ภายในที่ราบสูงโคราชซึ่งมีสภาพคล้ายกับแทงกระทะถูกแบ่งย่อยเป็นสองพื้นที่คันด้วยแนวเทือกเขาภูพานที่วางตัวในแนวตะวันตกเฉียงเหนือ-ตะวันออกเฉียงใต้ ทำให้เกิดอันตกรทางธรณีวิทยาที่สำคัญ 2 แอ่ง คือ 1) แอ่งโคราชซึ่งครอบคลุมด้วยลุ่มน้ำมูลและน้ำลุ่มน้ำชีและสองแอ่งสกลนครซึ่งมีลุมแม่น้ำสงครามแต่ลุ่มน้ำหลัก

ด้วยความที่เป็นที่ราบสูงและมีแม่น้ำโค้งตวัดที่เด่นชัด (มูล-ชี) พื้นที่โดยภาพรวมของแต่และแอ่งตะกอนจะเป็น ที่ราบน้ำท่วมถึง (floodplain) แต่หากพิจารณาในรายละเอียดท่ามกลางที่ราบดังกล่าวจะถูกแทรกแซงโดยภูมิประเทศแบบเนินดิน (mound) หรือที่เรียกกันในภาษาถิ่นว่า เนิน โนน โพน ฯลฯ ซึ่งจากข้อมูลทางโบราณคดีชี้ชัดว่าเนินดินต่างๆเหล่านี้มักถูกเลือกเป็นที่ตั้งถิ่นฐานอยู่อาศัยมาตั้งแต่สมัยโบราณ และถูกใช้ต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน ซึ่งหลักฐานของ คูน้ำ (moat) ที่ถูกขุดขึ้นมาล้อมรอบเนินดิน เป็นหลักฐานสำคัญที่จะช่วยยืนยันชุมชนโบราณดังกล่าว

และจากการสำรวจศึกษาอย่างต่อเนื่อง ปัจจุบันมีการรายงานเนินดิน-คูน้ำ ในภาคอีสานไทยอย่างน้อย 297 คูเมือง (Reilly และ Scott, 2015) ส่วนใหญ่ตั้งอยู่ใกล้กับแม่น้ำมูลและบางส่วนน้อยที่ล้อตามแม่น้ำชีซึ่งเป็นแม่น้ำสายสำคัญในย่านนี้ นั่นหมายความว่า เนินดินมีอยู่จริงไม่น้อย

(ก) ตัวอย่างลักษณะของคูเมืองที่ตรวจพบจากภาพถ่ายดาวเทียมและ (ข) ภาคตัดขวางภูมิประเทศ จุดที่สูงที่สุดของพื้นที่ที่ถูกปิดล้อมด้วยคูน้ำโบราณ
แผนที่แสดงตำแหน่งของเมืองที่มีคูน้ำโบราณที่ถูกค้นพบทั้งหมดในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย ซึ่งส่วนใหญ่เกือบทั้งหมดก็ตั้งอยู่บนเนินที่ประเมินว่าเกิดจากการผุดขึ้นมาของโดมเกลือ (จุดสีเหลือง) (ข้อมูลตำแหน่งจาก : O’Reilly และ Scott, 2015)

เพิ่มเติม : เนินดินอีสาน กับการตั้งถิ่นฐานในอดีต

กำเนิดเนินดิน

ภาพประกอบของการเจาะหกประเภท; ลูกศรสีดำแสดงแรงที่กระทำต่อชั้นเกลือ ลูกศรสีขาวแสดงปฏิกิริยาของเกลือต่อแรงเหล่านี้ เพื่อให้เตียงแนวนอนเดิมก่อตัวเป็นเกลืออัลลอชโธนัส พวกมันจะต้องหลุดพ้นจากข้อจำกัดทางธรณีวิทยาเสียก่อน โครงสร้างฐานแรกสามารถเกิดขึ้นได้หกวิธี:[1]

  1. การเจาะปฏิกิริยา (Reactive piercement) – synrift ความผิดปกติแบบปกติช่วยลดแรงกดเหนือชั้นเกลือ ทำให้เกลือไหลเข้าสู่บริเวณที่มีแรงดันต่ำเพื่อรักษาสมดุล – a normal fault synrift relieves pressure above the salt layer. This causes the salt to flow into the area of lower pressure to maintain its equilibrium.[10]
  2. การเจาะแบบแอกทีฟ (Active piercement) – เกลือเคลื่อนผ่านตะกอนที่ไม่มีโครงสร้างให้ใช้ประโยชน์[10]– salt moves through sediments where there are no structures to take advantage of.[10]
  3. การเจาะทะลุ – ตะกอนที่อยู่ด้านบนถูกกัดเซาะออกไป เผยให้เห็นโดมเกลือในปัจจุบัน Erosional piercement – overlying sediments are eroded away, revealing the present salt dome.
  4. การเจาะทะลุ – รอยเลื่อนเฉพาะจุดจะใช้แรงกับแผ่นเกลือซึ่งเป็นไปตามเส้นทางที่มีความต้านทานน้อยที่สุดขึ้นไปที่ฐานรากของรอยเลื่อน Thrust piercement – local thrust faults apply force to salt sheets which follow the path of least resistance up the footwall of the fault
  5. การเจาะแบบเหนียว – ไม่ได้มีการเคลื่อนไหวแบบ ‘เจาะ’ มากนัก แต่แรงดันส่วนต่างในท้องถิ่นบังคับให้เกลือลอยขึ้นผ่านตะกอนที่อยู่ด้านบนที่อ่อนกว่า เกิดขึ้นเนื่องจากความไม่เสถียรของ Rayleigh-Taylor ที่เกิดจากความหนาแน่นต่ำของเกลือ Ductile piercement – not so much a ‘piercing’ movement, but local differential pressure force the salt to rise through weaker overlying sediments. Occurs due to the Rayleigh-Taylor instability created by salt’s low density.
  6. การเจาะแบบพาสซีฟ – หลังจากที่เสาเกลือเจาะตะกอนที่อยู่ด้านบนในขั้นต้นแล้ว อัตราการเพิ่มขึ้นของตะกอนที่ตรงกันหรือแทนที่ชั้นตะกอนที่กำลังเติบโต[10] Passive piercement – after the salt column has initially pierced the overlying sediments, the rate it rises matches or supersedes the growing sediment layers.[10]
(ก) แบบจำลองกระบวนการทางธรณีวิทยารูปแบบต่างๆที่สามารถทำให้ฉันเกลือที่อยู่ด้านใต้พูดขึ้นมาเป็นโดมเกลือ (ข) ภาพข้อมูลจริงจากการสำรวจชั้นหินใต้ดินด้วยวิธีธรณีฟิสิกส์แบบคลื่นไหวสะเทือนแสดงว่าการมีอยู่จริงของโดมเกลือใต้พื้นโลกในพื้นที่ (ค) การ์ตูนอย่างง่ายแสดงการโพสต์ขึ้นมาของฉันเกือกลายเป็นดมเกลือใกล้พื้นผิวโลก

เมื่อเกลือถูกชะ

กระบวนการกัดกร่อนของน้ำใต้ดิน และการเกิดถ้ำ
ภาพมุมสูงแสดงหลักฐานการเกิดหลุมยุบในรัฐฟรอริดาร์ สหรัฐอเมริกา

เพิ่มเติม : ถ้ำ และ ภูมิประเทศแบบคาสต์

(ซ้าย) แบบจำลองการสุดตัวของพื้นที่ที่มีโดมเกลือ (ขวา) ภาพถ่ายมุมสูงของพื้นที่หนองหานสกลนครแสดงการสุดตัวของเมืองหนองหานทางฝั่งตะวันออกเฉียงเหนือ
ลักษณะของกอวัชพืช ที่พบเกือบทุกหนองน้ำในละแวกป่าคำชะโนด

เพิ่มเติม : “คำชะโนด” ในมุมวิทยาศาสตร์

. . .
บทความล่าสุด : www.mitrearth.org
เยี่ยมชม facebook : มิตรเอิร์ธ – mitrearth

Share: